هند؛ شریک تجاری جدید ارمنستان چگونه شکل گرفت؟

بین‌الملل به گزارش باور خبر به نقل از گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، با وجود اینکه از نظر وسعت و مقیاس همکاری‌های اقتصادی، کشور هند هنوز به عنوان یکی از شرکای اصلی جمهوری ارمنستان شناخته نمی‌شود، اما در سال‌های اخیر، نقش و اهمیت دهلی‌نو در سیاست‌های اقتصادی و دیپلماسی تجاری ایروان به طور قابل توجهی در حال افزایش است. در این تحلیل، به بررسی عواملی خواهیم پرداخت که زمینه‌ساز این توسعه و همگرایی بوده‌اند.

جمهوری ارمنستان در حال گسترش و تنوع‌بخشی به صادرات خود به بازار بزرگ هند است و دو طرف به طور مداوم در حال توسعه حوزه‌ها و افق‌های همکاری دوجانبه هستند. در این راستا، توسعه مسیرهای ترانزیتی و کریدورهای حمل‌ونقل از طریق خاک ایران، فرصت‌های بی‌نظیری را برای تجارت و لجستیک میان ایروان و دهلی‌نو فراهم کرده است. در دیدار نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان و نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند در تاریخ ۳۱ اوت ۲۰۲۶، موضوعات مورد بحث فراتر از افزایش حجم مبادلات کالا بود. رهبران دو کشور حوزه‌های فناوری اطلاعات، بهداشت و درمان، داروسازی، توسعه زیرساخت‌ها، سرمایه‌گذاری‌های مشترک و صنعت گردشگری را به عنوان بخش‌های امیدوارکننده و دارای اولویت برای همکاری معرفی کردند. به این ترتیب، پیوندهای اقتصادی ارمنستان و هند به تدریج ابعاد متنوع‌تری به خود گرفته و حوزه‌های وسیع‌تری از اقتصاد را در بر می‌گیرد.

در سال‌های اخیر، حجم مبادلات تجاری میان ارمنستان و هند نوسانات و تغییرات قابل توجهی را تجربه کرده است. در سال ۲۰۲۱، حجم صادرات ارمنستان به هند به ۱۲۶.۷ میلیون دلار رسید، در حالی که واردات کالاهای هندی به ارمنستان ۸۹.۴ میلیون دلار ثبت شد. یک سال بعد، در سال ۲۰۲۲، مجموع گردش مالی تجاری دو کشور به حدود ۳۵۸.۶ میلیون دلار افزایش یافت. اما در سال ۲۰۲۳، ساختار و تراز این تجارت دستخوش تغییر شد. صادرات ارمنستان به شدت کاهش یافت و به ۳۴.۶ میلیون دلار رسید، در حالی که واردات از هند با رشدی چشمگیر به ۳۴۹.۵ میلیون دلار رسید. در نتیجه این تغییرات، حجم کل مبادلات تجاری به حدود ۳۸۴.۱ میلیون دلار بالغ شد که به شدت به نفع محموله‌های وارداتی از هند بود. در سال ۲۰۲۴، حجم تجارت دوجانبه با افت مواجه شد و به ۲۶۹.۹ میلیون دلار تقلیل یافت. اما این روند نزولی دیری نپایید و در سال ۲۰۲۵، گردش مالی بار دیگر روند صعودی به خود گرفت و به ۳۱۰.۷ میلیون دلار رسید. نکته قابل توجه در این سال، رشد چشمگیر صادرات ارمنستان بود که از ۳۶.۴ میلیون دلار به ۸۵.۲ میلیون دلار افزایش یافت. در مقابل، واردات از هند با کاهش جزئی از ۲۳۳.۵ میلیون دلار به ۲۲۵.۶ میلیون دلار رسید. این روند مثبت در صادرات کالاهای ارمنی در سال ۲۰۲۶ نیز با قدرت ادامه یافته است. بر اساس آمارهای رسمی، در نیمه نخست سال جاری میلادی، صادرات ارمنستان به هند نسبت به مدت مشابه سال قبل، جهشی ۸۱.۳ درصدی را ثبت کرده است. این تحرک آماری به وضوح نشان می‌دهد که بازار هند به مقصدی مهم‌تر برای محصولات تولیدی ارمنستان تبدیل شده است. با این حال، حجم کلی مبادلات هنوز در سطح متوسطی قرار دارد و شاخص‌های آن از سالی به سال دیگر نوسانات قابل توجهی را نشان می‌دهد.

در حال حاضر، سهم عمده صادرات ارمنستان به هند تنها بر دوش چند گروه کالایی مشخص و محدود است. اقلام اصلی صادراتی ایروان شامل سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی، مس و مصنوعات مسی، محصولات آلومینیومی، فلزات رنگی و برخی فرآورده‌های شیمیایی است. در مقابل، سبد صادراتی هند به ارمنستان از تنوع بیشتری برخوردار است و شامل فرآورده‌های گوشتی، چای، برنج، انواع داروها، محصولات نساجی، جواهرات، مصنوعات پلاستیکی، تجهیزات الکترونیکی و سایر کالاهای صنعتی می‌شود. بنابراین، افزایش حجم صادرات ارمنستان هنوز با گسترش و تنوع‌بخشی متناسب در ساختار کالایی همراه نبوده است. در آینده، یکی از مسیرهای اصلی توسعه تجارت دوجانبه می‌تواند افزایش تنوع و تعداد اقلام صادراتی ارمنستان به بازار هند باشد. ظرفیت عظیم بازار هند، فرصت‌های بی‌نظیری را برای تحقق این هدف فراهم می‌آورد. با این حال، بهره‌برداری بهینه از این ظرفیت‌ها به شدت به زیرساخت‌های مواصلاتی و شرایط تجاری حاکم میان دو کشور وابسته است.

توسعه و شکوفایی تجارت میان ارمنستان و هند به پیوند عمیق و ناگسستنی با پیوستگی ترانزیتی و در دسترس بودن مسیرهای حمل‌ونقل ایمن و مقرون‌به‌صرفه بستگی دارد. در این معادله ژئواکونومیک، جمهوری اسلامی ایران نقش محوری و استثنایی ایفا می‌کند. برای هند، بندر راهبردی چابهار در جنوب ایران یکی از حیاتی‌ترین نقاط ترانزیتی در منطقه محسوب می‌شود که از طریق آن، محموله‌های تجاری وارد خاک ایران شده و مسیر خود را به سمت بازارهای شمالی ادامه می‌دهند. دولت ارمنستان تمایل و انگیزه بالایی برای اتصال به این شبکه ترانزیتی قدرتمند دارد. یکی از مسیرهای کلیدی که هم‌اکنون مورد توجه قرار گرفته، انتقال کالا از طریق خاک ایران به ارمنستان و سپس امتداد آن به سمت گرجستان و در نهایت اتصال به بنادر دریای سیاه است. در سپتامبر ۲۰۲۵، مقامات عالی‌رتبه ارمنستان، هند و ایران در یک نشست سه‌جانبه در تهران، به بررسی راهکارهای توسعه پیوستگی ترانزیتی، تقویت کریدور بین‌المللی حمل‌ونقل «شمال-جنوب»، پیشبرد ابتکار ارمنستانی موسوم به «چهارراه صلح» و بهینه‌سازی استفاده از ظرفیت‌های بندر چابهار پرداختند. مسیر عبوری از ارمنستان در حال حاضر به عنوان یکی از امیدوارکننده‌ترین محورهای همکاری ترانزیتی شناخته می‌شود که توجه روزافزون طرفین را به خود جلب کرده است. برای ایروان، این مسیر از چند منظر دارای اهمیت استراتژیک است: از یک سو می‌تواند روابط تجاری و مبادلات کالایی با هند را به شدت تسهیل کند و از سوی دیگر، جایگاه و نقش ارمنستان را در شبکه‌های ترانزیتی منطقه‌ای میان ایران، قفقاز جنوبی و دریای سیاه ارتقا بخشد.

یکی دیگر از پیشران‌های توسعه روابط اقتصادی، مناسبات رو به رشد هند با اتحادیه اقتصادی اوراسیا است که ارمنستان نیز یکی از اعضای فعال آن به شمار می‌رود. در اوت ۲۰۲۵، هند و اتحادیه اقتصادی اوراسیا سند شرح وظایف را به امضا رساندند که چارچوب و نقشه راه مذاکرات برای دستیابی به توافق‌نامه تجارت آزاد را مشخص می‌کرد. نخستین دور این مذاکرات در نوامبر همان سال برگزار شد و در طول سال ۲۰۲۶ نیز روند این مذاکرات با جدیت ادامه داشته است. برای جمهوری ارمنستان، امضای نهایی این توافق‌نامه از اهمیت بالایی برخوردار است. کاهش تعرفه‌های گمرکی و رفع سایر موانع تجاری می‌تواند شرایط بسیار مساعدتری را هم برای ورود کالاهای هندی به بازارهای کشورهای عضو اتحادیه اوراسیا و هم برای صادرات بی‌دغدغه محصولات ارمنی به بازار بزرگ هند فراهم سازد. اگرچه هنوز برای ارزیابی دقیق دستاوردهای آینده این توافق زود است و همه‌چیز به شرایط نهایی قرارداد و فهرست اقلام مشمول رژیم تجارت آزاد بستگی دارد، اما برگزاری این مذاکرات، بستر مستحکمی را برای توسعه تعاملات اقتصادی ارمنستان و هند ایجاد کرده و ابتکارات دوجانبه دو کشور را تکمیل می‌کند.

در سایه توسعه تجارت کلان، ارمنستان و هند با اتخاذ رویکردی پویا، در حال پایه‌ریزی و تقویت ارتباطات مستقیم میان بخش‌های خصوصی و تجار دو کشور هستند. در سال‌های اخیر، طرفین رویدادهای تخصصی و نشست‌های مشترک کارآفرینان را با هدف شناخت دقیق‌تر پتانسیل‌های موجود در بازارهای یکدیگر برگزار کرده‌اند. به عنوان نمونه، در ماه مه ۲۰۲۴، کنفرانس تجاری هند و ارمنستان با مشارکت فعال «فدراسیون سازمان‌های صادرکننده هند» (FIEO) در دهلی‌نو برگزار شد. در این رویداد، نمایندگان بخش خصوصی راه‌های گسترش تجارت متقابل و برقراری ارتباطات مستقیم شرکتی را مورد بررسی قرار دادند. همچنین در همان سال، تولیدکنندگان ارمنی با قدرت در نمایشگاه بین‌المللی «ورلد فود ایندیا» (World Food India) شرکت کردند و برای نخستین بار با دو پاویون ملی حضور یافتند و محصولات شرکت‌های داخلی خود را در معرض دید خریداران بین‌المللی قرار دادند. در مارس ۲۰۲۵، چشم‌اندازهای همکاری دوجانبه در دیدار با نمایندگان محافل تجاری هند در «فدراسیون اتاق‌های بازرگانی و صنایع هند» (FICCI) به بحث گذاشته شد. توسعه تجارت، همکاری‌های صنعتی، تقویت گردشگری و جلب مشارکت شرکت‌های هندی در پروژه‌های زیربنایی ارمنستان از جمله مهم‌ترین محورهای این مذاکرات بود. برای دولت ایروان، این قبیل تماس‌ها ابزاری استراتژیک برای گسترش جغرافیای روابط اقتصاد خارجی و تسهیل دسترسی شرکت‌های ارمنی به بازار بزرگ هند محسوب می‌شود. از نگاه تجار هندی نیز، ارمنستان می‌تواند به عنوان یک پلتفرم و سکوی پرتاب جدید برای تجارت و اجرای پروژه‌های مشترک در منطقه قفقاز و اوراسیا عمل کند. اگرچه در حال حاضر، تجارت کالا آشکارترین بخش روابط اقتصادی دوجانبه را تشکیل می‌دهد، اما توسعه ارتباطات مستقیم شرکتی، به تدریج زیربنای مستحکمی را برای شکل‌گیری همکاری‌های متنوع‌تر و پایدارتر در آینده ایجاد می‌کند.

با وجود اینکه هند هنوز در فهرست بزرگترین شرکای اقتصادی ارمنستان قرار ندارد، اما وزن و جایگاه این کشور در دکترین اقتصاد خارجی ایروان به سرعت در حال تغییر و ارتقا است. طی سال‌های اخیر، این تعاملات حوزه‌های بسیار متنوع‌تری را در بر گرفته است. رشد ملموس صادرات، دوشادوش توسعه تماس‌های تجاری، بررسی ظرفیت‌های نوین ترانزیتی و فراهم کردن شرایط مساعدتر برای تجارت، در حال پیشرفت است. برای ارمنستان، هند در وهله نخست به عنوان یک بازار مصرفی بزرگ و یک مسیر استراتژیک جدید برای توسعه روابط اقتصاد خارجی جذابیت دارد. این رویکرد به معنای جایگزینی شرکای سنتی و اتحادهای پیشین نیست، بلکه نشانگر شکل‌گیری تدریجی و هوشمندانه یک بردار و قطب اقتصادی جدید در سیاست خارجی ایروان است. اینکه این بردار جدید در آینده تا چه میزان اهمیت و قدرت خواهد یافت، به شکل مستقیمی به پویایی و سرعت رشد تجارت، تکامل پیوستگی‌های ترانزیتی با محوریت ایران و میزان فعالیت و ابتکار عمل بخش‌های خصوصی دو کشور بستگی خواهد داشت. با این وجود، آنچه امروز به وضوح مشخص است، این است که مسیر و رویکرد هندی در دستور کار اقتصادی ارمنستان، جایگاهی بسیار برجسته‌تر، استراتژیک‌تر و حیاتی‌تر از چند سال گذشته به خود اختصاص داده است.

انتهای پیام/