به گزارش پایگاه باور خبر به نقل از تسنیم، محسن حسام مظاهری نویسنده و پژوهشگر مطالعات اجتماعی دین و تشیع است. تمرکز فعالیت علمی او بر مناسک و آیینهای شیعه است. او همچنین در حوزه مطالعات اجتماعی دوران دفاع مقدس نیز آثاری دارد. اخیرا از این نویسنده کتابی با عنوان «جشنهای اسلامی –شیعی» توسط نشر آرما منتشر شده است که به بهانه انتشار این کتاب گفتوگویی با او داشتیم که در ادامه میخوانید:
تسنیم: آقای مظاهری! کتاب جدیدی از شما منتشر شده با عنوان «جشنهای اسلامی –شیعی» از این کتاب بگویید و اینکه مراحل تحقیق پژوهش و نگارش چقدر طول کشید و چقدر مطالب دسته اول در این کتاب هست که تا به حال منتشر نشده بود؟
نگارش این کتاب حدود ۳ سال زمان برد. البته «جشنهای اسلامی –شیعی در ایران» در ادامه آثار قبلی است که در این حوزه داشتم؛ مشخصاً مجموعهی سهجلدی «عنوان تراژدی جهان اسلام» که سال ۹۷ چاپ شد. در تراژدی جهان اسلام به بررسی تاریخ آیینهای عزاداری در ایران از صفویه تا دوره معاصر پرداخته بودم و در این کتاب به مجالس جشن از صفویه تا دوره پهلوی اول. مبنای این دو مجموعه گزارشها و اسناد سفرنامهنویسان و مستشرقان و ایرانشناسان بوده است. بخش مهمی از اطلاعات ما از تاریخ اجتماعی مردم ایران و فرهنگ و رسوم و آداب زندگی عامه مردم در قرون گذشته مرهون گزارشهای این سفرنامهنویسان خارجی است که به عنوان یک ناظر بیرونی به ثبت مشاهداتشان پرداختهاند. این کتاب چند فصل دارد: فصل اول در باب پدیده مناسک جشن در ادیان مختلف است و با یک نگاه تطبیقی تأثیر چیزهایی مثل نزدیکی جغرافیایی و فرهنگی را در جشنهای اسلامی شیعی بررسی کردم و به جشنهای مذهبی یهودیت و مسیحیت و هندو و بودیسم و صابئین که در ایران هستند به تفکیک پرداختم. فصل بعدی جشنهای ایران باستان است. بخشی از جشنهای اسلامی شیعی متأثر از جشنهای ایران باستان هستند و مهمترین جشنهای ایران باستان را در یک فصل اجمالاً بررسی کردم و در فصل بعدی یک دستهبندی که ابداعی خودم است از مجموعه جشنهای اسلامی شیعی آوردم که به هرحال جشنهای مشترک شیعه و سنی و جشنهای اختصاصی اهل سنت و اختصاصی شیعه را در منطق نظری تفکیک کردم و تاریخچه و فرمهای برگزاری هرکدام براساس گزارشی که در خود کتاب هست و گزارشهای منابع دیگر در تحلیل ارائه دادم. در بخش اول مخاطب کتاب با یک تاریخچه و زمینهای از هر کدام از این ۳۳ جشن آشنا میشود و جایگاهش را در فرهنگ اسلامی نه فقط در ایران بلکه در جهان اسلام مییابد و در بخش دوم کتاب وارد بررسی اسناد میشود.
تسنیم: به چه تعداد منبع دست اول برای بررسی این آیینها رسیدید؟
برای کتاب جشنها بیش از ۶۰۰ منبع به قلم ۵۰۰ نفر سفرنامهنویس و پژوهشگر غیرایرانی غیرمسلمان را بررسی کردم و در نهایت گزارشها و اسناد ۸۹ نفر آنها در کتاب آورده و بررسی شده است. این گزارشهای توصیفی به همراه تحلیلی از جشنهای مذهبی به ترتیب زمان ثبت گزارش و سفر به ایران در فصلهای مختلف منظم شده است و بررسی جشنها در دوره صفویه، زندیه، قاجار و پهلوی اول بدنه اصلی کتاب را تشکیل میدهد. از این ۸۹ نفر از ۲۵ نفرشان تاکنون منبعی به فارسی ترجمه نشده است.
جشنهای شیعی که دیگر امروز نیستند
تسنیم: این منابع در داخل کشور موجود بودند؟
همه آنها خیر. علاوه بر منابعی که در کتابخانه ملی و کتابخانه مجلس و چند مرجع دیگر بررسی شد، از نسخههای دیجیتالی چاپهای سنگی موجود در آرشیو کتابخانههای دانشگاههای اروپایی استفاده کردم. بخشی هم نسخههایی بودند که خریداری کردم.
تسنیم: در این گذر زمان به چند جشن اسلامی و شیعی رسیدید؟
در مجموع در این کتاب اطلاعات و اسناد و گزارشهایی از ۳۳ جشن اسلامی و شیعی در ایران آورده شده است. از جشنهای معروفی مثل جشنهای عید فطر و عید قربان و غدیر تا جشنهایی که امروزه نامی از آنها باقی نمانده است.
تسنیم: مثل چه جشنهایی که قبلاً بودند و امروز دیگر نیستند؟
مثلاً در دوره صفویه جشنی به نام تصدق انگشتری بوده که به مناسبت روزی که امام علی (ع) در نماز انگشترش را به یک فقیر بخشیدند، برگزار میشده. در تقویمهای صفوی هم این مناسبت ثبت شده بود. یا فتح خیبر یکی از مناسبتهایی بود که قبلاً جشن گرفته میشد. یا همینطور تاریخ نزول سوره هل آتی و…
تسنیم: این جشنها مردمی بودند یا در دربار برگزار میشدند؟
هر دو اینها را داشتیم. بخشی از جشنها جشنهایی هستند که رسمی بودند. یعنی دربار یا دولت و حکومت برگزار میکردند و بخشی جشنهایی بودند که به شکل مردمی برگزار میشدند و گستره برگزاری و رسمی شدن آنها و احیاناً توسعه یا حتی محدود بودنشان تاریخچهای است که در بخش اول کتاب به آن پرداختم که از چه زمانی چه جشنی تأسیس شد و چه زمانی توسعه پیدا کرد چه زمانی ممنوع شد و چه زمانی افول پیدا کرد. در بخش اول در کنار گزارش مردم شناسانه از کیفیت برگزاری و فرمهای مختلفی که دارد، آدابی که یک جشن در کشورهای مختلف اسلام و مناطق مختلف ایران دارد و تنوع برگزاریاش، یک گزارش اجمالی آوردهام.
تسنیم: سؤالی که سالهای اخیر بهطور عموم شنیده میشود این است که بسیاری از این جشنها و عزاداریهایی که داریم قبل از صفویه نبودند. یعنی در صفویه ابداع و وارد فرهنگ ما شدند. با توجه به این پژوهشی که داشتید این حرف را چقدر درست میدانید؟
همانطور که در بخش اول کتاب و بررسی تاریخچه جشنها ذکر کردهام، اتفاقاً بخش مهمی از جشنهای شیعی مربوط به دوره حکومت فاطمیون در مصر است که چند قرن فاصله دارد با دولت صفویه. البته طبیعی است که در دولتهای شیعی جشنهای شیعه توسعه پیدا کردند. منتها بخش مهمی از این جشنها آنهایی است که قبل صفویه شروع شده بودند. دولت فاطمیون در مصر سهم مهمی در پایهگذاری جشنهای مشخصاً اختصاصی شیعیان دارد و در قرن چهارم این جشنها را پایهگذاری کردند و هنوز استمرار دارند و حتی برخی جشنها که به شیعه ارتباط نداشتند در دولت فاطمیون توسعه پیدا کردند. نمونه دیگر جشن غدیر است که دولت آل بویه در قرن چهارم در عراق پایهگذاری کردند. البته برخی جشنها هم هرچه جلوتر آمدیم در تقویم مذهبی اسلامی شیعی مفصلتر و مناسبتش بیشتر شدند. طبیعتاً وقتی قدرت بعضی از علما و نفوذ اجتماعی آنها بیشتر شد، جشنها هم توسعه پیدا کردند و تعدادشان زیادتر شد. منتها این منحصر به برخی از جشنها است و این نیست که همه جشنها در دولت صفویه پایهگذاری شده باشند.
ارسال نظر شما
مجموع نظرات : 0 در انتظار بررسی : 0 انتشار یافته : ۰